Twierdza wojownika

· Thanissaro Bhikkhu · Medytacje 4

Thanissaro Bhikkhu pokazuje, jak dzięki spokojnemu oddechowi stworzyć w ciele „twierdzę” — miejsce względnej ulgi i stabilności, które pomaga radzić sobie z silnymi emocjami, bólem i chorobą. Zamiast ulegać emocjom lub je tłumić, można uznać ich obecność, nie utożsamiać się z nimi i zachować możliwość wyboru reakcji. Praktyka polega na elastycznym dostosowywaniu wysiłku do swoich możliwości, pozostawaniu z chwilą obecną oraz rozwijaniu cierpliwości, skupienia, uważności i wnikliwości nawet w trudnych warunkach.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst mowy

Usiądź z prostymi plecami, twarzą skierowaną na wprost i zamkniętymi oczami. Połóż dłonie na podołku, prawą na lewej, i zwróć uwagę na oddech. Gdzie go odczuwasz? Jakie odczucia w ciele mówią ci, że teraz robisz wdech, a teraz wydech? Skup się na tych odczuciach. Pozwól, by towarzyszyło im rozluźnienie. Kiedy zaczynasz medytować, pojawia się pewne napięcie, ponieważ nie masz wprawy w skupianiu się przez dłuższy czas na jednej rzeczy, zwłaszcza tak subtelnej i bezpośrednio odczuwalnej jak oddech. Na ogół jesteśmy bardziej przyzwyczajeni do skupiania się na swoich myślach i emocjach albo na rzeczach zewnętrznych. Potrzeba więc trochę czasu, by umysł poczuł się u siebie, skupiając się na czymś wewnątrz ciała.

Pozwól, by odczuwaniu oddechu towarzyszyło jak największe rozluźnienie. Pomyśl o energii oddechu jako o czymś, co już wypełnia ciało. Robiąc wdech, po prostu dodajesz jej więcej, nasycając nią energię, która już tam jest. Robiąc wydech, nie próbujesz wycisnąć wszystkiego na zewnątrz. Gdyby cała energia oddechu została wyciśnięta z ciała, umarłbyś. Spróbuj więc znaleźć właściwą równowagę. W którym momencie wydech zaczyna być nieprzyjemny? Kiedy wyczujesz ten moment, zakończ wydech i zacznij wdech. W którym momencie wdech zaczyna być nieprzyjemny? Zakończ go w tym momencie i pozwól sobie znów zrobić wydech. Naucz się poruszać z oddechem tak, jak surfer porusza się na fali. Innymi słowy, staraj się utrzymywać w ciele zrównoważone poczucie ulgi, niezależnie od tego, czy fala przechyla się w prawo, czy w lewo. To poczucie ulgi będzie twoim przyjacielem.

Bez tego poczucia ulgi umysł zaczyna się miotać i chwytać najrozmaitszych rzeczy. Może się to wydawać dziwne, ale im więcej ulgi potrafisz zapewnić sobie wewnętrznie, tym większy dar ofiarowujesz otaczającemu cię światu. Jeśli nie masz tego wewnętrznego poczucia ulgi i dobrostanu, umysł zaczyna chwytać się rzeczy zewnętrznych i przywierać do nich w nadziei, że zbuduje dzięki nim jakieś szczęście. To obciąża innych ludzi. Natomiast kiedy w ten sposób stajesz się bardziej samowystarczalny, mniej kurczowo chwytasz się innych rzeczy. Jesteś mniejszym ciężarem.

Jednym z obrazów dobrze skupionego umysłu jest lotos nasiąknięty wodą. Niektóre kwiaty lotosu nigdy nie wyrastają ponad wodę. Pozostają zanurzone pod powierzchnią, nasiąknięte wodą od korzeni aż po czubek. Spróbuj wyobrazić sobie, że twoje ciało jest w podobny sposób przeniknięte chłodnym poczuciem ulgi. Ten lotos może być twoim darem zarówno dla siebie, jak i dla otaczających cię ludzi. Jednocześnie tworzysz w ciele dobrą podstawę dla jasnego, uważnego i czujnego stanu umysłu. Nazbyt często emocje przejmują władzę nad naszym ciałem. Kiedy pojawia się strach, serce reaguje zmianą rytmu. Do krwi zaczynają napływać hormony, zmieniając bicie serca i sposób oddychania oraz wywołując napięcie w różnych mięśniach ciała.

Kiedy pojawia się gniew albo strach, wszystkie te emocje wywołują zmiany w ciele. W zasadzie przejmują nad nim władzę. Umysł czuje wtedy, że odebrano mu kontrolę, i podporządkowuje się danej emocji. To jak zamach stanu. Pojawia się gniew. Być może nie przemyślałeś go dobrze, być może kierowanie się nim wcale nie leży w twoim interesie, ale wygląda na to, że gniew przejął władzę. Więc mu ulegasz. Potem pytasz siebie: „Dlaczego tak się stało? Dlaczego dałem się na to nabrać?”. Podobnie jest ze strachem i wszystkimi innymi emocjami: wydają się przejmować władzę nad umysłem.

Zaczynają od przejęcia władzy nad ciałem. Dlatego, ucząc się im przeciwstawiać, najpierw pozyskaj ciało na swoją stronę. Poznaj dobrze odczucia towarzyszące dobremu oddychaniu. Wtedy, gdy pojawi się kolejna emocja, będziesz mógł dostrzec, że choć wywołuje ona pewną reakcję w ciele, nie musi zawładnąć całym ciałem, tak jak nie musi zawładnąć całym umysłem.

Zazwyczaj odnosimy się do swoich emocji w nieumiejętny sposób. W medytacji uczymy się między innymi bardziej umiejętnie sobie z nimi radzić. Najczęściej sądzimy, że musimy albo ulec emocji, albo zaprzeczyć, że istnieje – całkowicie ją stłumić, jakby można było w ten sposób unicestwić ją na dobre. Oczywiście tłumienie wcale jej nie usuwa. Po prostu schodzi do podziemia jak „Coś” i wypuszcza macki w innym miejscu. Samo uleganie emocji również jej nie usuwa. Zamieniasz ją jedynie w złą kammę, która kiedyś do ciebie powróci i cię dopadnie.

Jednak medytując, uczysz się innych sposobów radzenia sobie z tymi emocjami. Nie musisz im ulegać, a jednocześnie nie udajesz, że nie istnieją. Przyznajesz, że są obecne, ale uznajesz również, że nie muszą przejmować władzy nad całym ciałem. Wymaga to skupienia, uważności i pewnej wnikliwości. Wnikliwość polega tu na zrozumieniu, że samo pojawienie się emocji w umyśle nie oznacza, że wyraża ona to, co naprawdę czujesz w danej sprawie. To po prostu uczucie, które się pojawiło, pragnienie, by zareagować w określony sposób.

Masz jednak również inne pragnienia, na przykład pragnienie, by nie zrobić czegoś głupiego i nieumiejętnego. To pragnienie należy rozwijać i wzmacniać. Jednym ze sposobów, by je wzmocnić, jest przyznanie mu własnego zakątka w ciele. Hormony mogą krążyć w twojej krwi, ale nadal możesz decydować o tym, jak będziesz oddychać. Możesz przeciwstawić się temu, czego domagają się hormony, świadomie oddychając inaczej. Możesz nie być zbyt zadowolony z tego, że masz do dyspozycji zaledwie jeden zakątek ciała, ale mądry wojownik czasami zdaje sobie sprawę, że nie zdoła obronić całego swojego terytorium. Zakładasz więc bazę w jednej części ciała, a potem możesz z niej stopniowo odzyskiwać resztę.

Oznacza to również rozwijanie właściwej postawy, kiedy sprawy nie układają się tak, jak byś chciał. Pojawiają się problemy, których wolałbyś nie mieć. Sauny bywają podpalane. Wolałbyś, żeby sauna nie została podpalona, ale nie poddajesz się żalowi po jej stracie. Robisz to, co trzeba, by ugasić ogień i nie dopuścić do jego rozprzestrzenienia. Nadchodzą burze i powalają drzewa. Nie biegasz wtedy na zewnątrz, próbując stawiać drzewa z powrotem w samym środku burzy. Znajdujesz bezpieczne miejsce i czekasz, aż burza minie. Mówisz sobie: „Ocenię szkody, kiedy burza przejdzie, ale na razie przeczekam tutaj, w ukryciu”. Zamiast denerwować się tym, jak wielkie mogą być szkody, skupiasz się na tym, by zachować bezpieczeństwo i spokój.

Przeżyliśmy tutaj, w klasztorze, kilka naprawdę gwałtownych burz. Wiatr był tak silny, a deszcz tak ulewny, że można było jedynie znaleźć bezpieczną chatkę, w miarę pewną, że wiatr nie zwali jej nam na głowę. Reszta sadu musiała radzić sobie sama, dopóki nie zrobiło się na tyle bezpiecznie, by można było znów wyjść na zewnątrz.

Spróbuj rozwijać taką samą postawę wobec burz emocjonalnych w umyśle i ciele. Pamiętaj, by myśleć o umyśle jak o komitecie. Jest w nim wiele osób, wiele pomysłów. Niektóre są pomocne, a inne wręcz niszczą twój dobrostan. Nie możesz uznawać tych destrukcyjnych myśli i emocji za to, co naprawdę myślisz i czujesz. Mogą być rzeczywiste, ale nie są twoim „prawdziwym ja”.

Ajaan Lee proponuje dobry sposób myślenia o tych sprawach. Mówi, że masz w ciele mnóstwo drobnoustrojów, robaków i innych rzeczy, więc być może myśli przepływające przez twój mózg są tak naprawdę „ich” myślami. W końcu te drobnoustroje i robaki krążą w twojej krwi, a krew przepływa przez mózg, więc kto wie, kto odpowiada za którą myśl? Już samo pamiętanie o tej perspektywie pomaga nabrać dystansu, kiedy kusi cię, by od razu podążyć za daną myślą. Nie zaprzeczasz, że myśli są obecne. Po prostu zdajesz sobie sprawę, że możesz wybrać, czy je przyjmiesz i będziesz rozwijać. To samo dotyczy sytuacji, gdy ciało nie czuje się dobrze.

Być może medytacja nie przebiega tak dobrze, jak byś chciał, ale nie poddajesz się, nie odrzucasz jej po prostu. Obniżasz jedynie swoje oczekiwania na tę chwilę. Mniej wymagasz od medytacji. Znów postępujesz jak umiejętny wojownik: kiedy stwierdzasz, że nie możesz obronić całego terytorium, znajdujesz niewielki zakątek, który „możesz” obronić, i czynisz go swoją twierdzą.

Dlatego bardzo przydatne jest elastyczne poczucie tego, kim jesteś. Jako osoba medytująca nie musisz od samego początku całkowicie porzucać poczucia „ja”. Uczysz się po prostu posługiwać nim bardziej umiejętnie. Uczyń je bardziej elastycznym. Kiedy niektóre części ciała naprawdę bolą, zbuduj swoją twierdzę w tych, w których możesz poczuć się bardziej komfortowo dzięki odpowiedniemu oddychaniu i rozluźnianiu otaczających je mięśni. Potem, z tej względnie silnej pozycji, jeśli masz dość energii, możesz zacząć przyglądać się bólowi.

Naucz się odróżniać odczucia przyjemności i bólu od odczuć cielesnych. Odczucia cielesne to na przykład ciepło, chłód, twardość, energia – to, co nazywa się czterema żywiołami albo czterema właściwościami. Natomiast odczucia przyjemności i bólu są przelotne. Te dwa rodzaje odczuć – odczucia przyjemności i bólu oraz odczucia cielesne – bardzo się od siebie różnią, ale mamy skłonność do zlepiania ich w jedno. Zwłaszcza gdy pojawia się ból, zlepiamy go z odczuciami twardości, tak że kolano czy głowa stają się jedną twardą bryłą bólu. Potem zaczynasz oddychać za pomocą bolących części ciała, co jeszcze pogarsza sprawę.

Jednak kiedy umysł zajmuje właściwą pozycję i ma właściwe nastawienie, możesz przyglądać się bólowi nie po to, by go usunąć, lecz by go zrozumieć: „Dobrze, które z tych odczuć są bólem, a które są odczuciami ziemi, płynu, ognia?”. Jeśli musisz się czegoś trzymać, trzymaj się odczuć cielesnych, a ból puść. Pozwól mu przemijać i przemieszczać się z miejsca na miejsce. Albo, jeszcze lepiej, trzymaj się jedynie świadomości tych różnych odczuć oraz pytania, które pozwala je rozróżniać – jeśli potrafisz wyodrębnić tę świadomość i to pytanie. Tu właśnie pojawia się wnikliwość.

Jeśli nie masz energii, by zadawać tego rodzaju pytania, przynajmniej zachowaj swoją twierdzę w innej części ciała. Strzeż się myśli o tym, jak długo trwa już ból lub wyczerpanie albo jak długo jeszcze mogą potrwać. Nie myśl o tych sprawach, ponieważ w niczym nie pomagają. Pomocne są pytania: „Jak mam zachować świadomość właśnie teraz? Jak mam poradzić sobie z odczuciem, którego doświadczam właśnie teraz?”. Natomiast odczucie bólu sprzed dwóch sekund możesz puścić. Już go nie ma. Pozostało jedynie wspomnienie i opowieści, które wokół niego zbudowałeś. Nie myśl też o tym, przez ile jeszcze godzin, dni czy tygodni ból będzie trwał. W przeciwnym razie obciążasz chwilę obecną zbyt długim odcinkiem czasu, nakładasz na nią zbyt wiele ciężarów, więc oczywiście musi się pod nimi załamać. Powierz sobie tylko jedno zadanie: pozostawanie z chwilą obecną. Myśli o tym, kim byłeś w przeszłości lub kim będziesz w przyszłości, są w tej chwili nieumiejętnymi wyobrażeniami o sobie. Dostosuj poczucie tego, kim jesteś, do takiego poziomu dobrostanu, jaki rzeczywiście możesz utrzymać. To może być twoja twierdza.

Ucz się więc być wojownikiem. Czasami wojownicy muszą uznać chwilową porażkę, czasami muszą się wycofać, ale nie poddają się całkowicie. Po prostu dostosowują taktykę do sytuacji, z którą mają do czynienia. Podobnie było w Tajlandii, kiedy Anglia i Francja pochłaniały kolejne kolonie: Tajlandia musiała oddać część swoich prowincji. Mogła albo je oddać, albo całkowicie utracić niepodległość. Tajowie byli więc gotowi ponieść ofiary, by zachować przynajmniej część swojej suwerenności. Jak mówi tajskie przysłowie: jeśli musisz poświęcić rękę, żeby ocalić życie, wybierz życie, nie rękę. Są chwile, kiedy ciało choruje i musisz porzucić wyobrażenie o sobie jako o kimś silnym i zdrowym – przynajmniej na jakiś czas. „Dobrze, jestem chory. Muszę poradzić sobie z tą chorobą za pomocą narzędzi, które mam”. Nie poddawaj się całkowicie.

Podobnie jest z emocjami: czasami stają się naprawdę silne i musisz przeczekać w ukryciu. Emocja jest obecna, ale nie musisz się z nią utożsamiać. Masz taką możliwość. Nie musisz kierować się emocją ani wciskać jej za przegrodę w umyśle i zaprzeczać, że istnieje. Przyznajesz, że jest obecna, a następnie zajmujesz inną część umysłu, inną część ciała, by na ten czas uczynić ją swoją twierdzą. Dzięki temu, choć twoje możliwości są ograniczone, nie zostajesz całkowicie rozgromiony. Nadal rozwijasz bardzo ważne nawyki: cierpliwość, wytrzymałość, skupienie, uważność i wnikliwość, które będą ci dobrze służyć niezależnie od sytuacji.

Buddha nigdy nie obiecywał nam, że w chwili obecnej wszystko będzie cudowne albo że wystarczy myśleć miłe myśli, a świat odpłaci nam tym samym. Wciąż skłania nas do refleksji nad tym, że starzenie się, choroba i śmierć są czymś normalnym. Świat jest unoszony przez nurt, mówi. Nie trwa. Nie daje schronienia. Nie ma nikogo, kto sprawowałby nad nim władzę. Ale, jak mówi, oto narzędzia, dzięki którym można znaleźć szczęście w świecie nieustannie unoszonym przez nurt. Oto twoja broń; oto twoja twierdza. Dopilnuj tylko, by zachować serce wojownika i mądrość wojownika, który wie, które bitwy warto podjąć, z których warto się wycofać, a których warto unikać. Ta mądrość pozwoli ci przetrwać.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
A Warrior’s Stronghold
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.