Medytacje ochronne
Mowa przedstawia cztery medytacje ochronne: wspominanie Buddhy, miłującą dobroć wobec wszystkich, kontemplację odrażających aspektów ciała oraz pamiętanie o śmierci. Pomagają one kształtować umiejętne sposoby postrzegania, przeciwdziałając zniechęceniu, krzywdzącym zamiarom, pożądaniu i lenistwu. Rozwijane równolegle z medytacją oddechu uczą wnosić do chwili obecnej mądrość zamiast niewiedzy, dzięki czemu praktyka służy rozpoznawaniu i porzucaniu przyczyn cierpienia.
Nagranie
Tekst mowy
Jeśli kiedykolwiek otworzyłeś książkę, żeby poczytać o współzależnym powstawaniu, twoim pierwszym odruchem było zapewne jej zamknięcie, bo temat jest tak złożony. Można jednak wyciągnąć z niego kilka ważnych, podstawowych nauk, nawet na podstawie pierwszych wrażeń. Głównym czynnikiem jest niewiedza. To ona uruchamia cierpienie. Gdy zastępujesz niewiedzę wiedzą, przecinasz łańcuch przyczyn i warunków prowadzących do cierpienia.
Warto więc dokładnie wiedzieć, o jaką wiedzę tutaj chodzi: o znajomość Czterech Szlachetnych Prawd. Dlatego Właściwy Pogląd zawsze wymienia się jako pierwszy czynnik Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki. Zaczyna się on od przekonania o znaczeniu twoich działań: że są rzeczywiste, że rzeczywiście przynoszą skutki i że jakość tych skutków zależy od jakości stanu umysłu, z którego rodzi się działanie. To właśnie w tym kontekście Cztery Szlachetne Prawdy mają sens. W końcu cierpienie jest skutkiem określonego działania umysłu albo szeregu takich działań – przede wszystkim pragnienia i niewiedzy. Gdyby działania umysłu nie miały wpływu na twoje życie, Cztery Szlachetne Prawdy byłyby pozbawione znaczenia.
To oczywiście wskazuje nam, na czym ma polegać praktyka: musimy ćwiczyć umysł. Zauważ, że każda z Czterech Szlachetnych Prawd wiąże się z określonym zadaniem, którego wykonywanie trzeba opanować jako umiejętność. Starasz się w pełni zrozumieć cierpienie, żeby móc porzucić jego przyczynę. Rozwijasz ścieżkę, żeby móc urzeczywistnić kres cierpienia. Właśnie te umiejętności musisz opanować. Dlatego w nauczaniu Buddhy nie ma wielkiego sporu o to, czy Przebudzenie jest nagłe, czy stopniowe. Wiedza, którą tutaj rozwijamy, podobnie jak każda umiejętność, narasta stopniowo. Im więcej nad nią pracujesz, tym bardziej wyczulony się stajesz. W końcu dochodzisz do punktu, w którym naprawdę rozumiesz.
W tekstach pojawia się obraz szelfu kontynentalnego u wybrzeży Indii. Dno opada łagodnie, a potem nagle urywa się stromym zboczem. Nie jest to kwestia „wszystko albo nic”. Stopniowe przygotowanie jest ważne, bo to ono sprawia, że stajesz się bardziej wyczulony. Dopiero gdy jesteś naprawdę wyczulony, możesz doświadczyć chwil olśnienia – „Aha!” – które sięgają głęboko w umysł, otwierają go i zmieniają twoje spojrzenie na wszystko. Dlatego Ośmioraka Ścieżka obejmuje nie tylko Właściwy Pogląd, lecz także inne czynniki, które zwiększają twoją zdolność poznawania, uczenia się i świadomego obserwowania umysłu, a także pomagają ci porzucać to, co go zaciemnia. Dlatego jednym z określeń ścieżki używanych przez Buddhę jest „rozwijanie i porzucanie”. Rozwijasz jasność umysłu; porzucasz to, co go zaciemnia i kala. W łańcuchu przyczyn i warunków kluczowe jest więc to, czy kierujesz się Właściwym Poglądem opartym na Czterech Szlachetnych Prawdach, czy błędnym poglądem wynikającym z niewiedzy.
Gdy przyjrzysz się współzależnemu powstawaniu, od razu rzuci ci się w oczy jeszcze jedno: jak wiele czynników poprzedza kontakt zmysłowy. Nie wszystko zaczyna się od kontaktu zmysłowego. Do każdego doświadczenia wnosisz cały bagaż wstępnych uwarunkowań i to właśnie praca nad nimi decyduje o rezultacie. Na przykład bezpośrednio na niewiedzy opierają się tak zwane wytworzenia. Sposób, w jaki oddychasz, może przyczyniać się do cierpienia, jeśli oddychasz w niewiedzy. To wytworzenie cielesne. Wytworzenie werbalne obejmuje sposób, w jaki kierujesz myśli ku rzeczom, a następnie je komentujesz. Jeśli robisz to w niewiedzy, będzie to prowadzić do cierpienia. Wytworzenie umysłowe obejmuje postrzeganie i doznania: jeśli wytwarzasz je w niewiedzy, również będą prowadzić do cierpienia.
Dlatego znaczna część praktyki skupia się na postrzeganiu: na tym, jak określasz rzeczy i jak wpisują się one w szerszy obraz twoich myśli. I dlatego Buddha nie kazał ludziom po prostu usiąść, mówiąc: „Dobrze, bądźcie tylko w chwili obecnej i nie myślcie o niczym innym”. Często zaczynał instrukcje od wyjaśnienia, dlaczego jesteśmy w chwili obecnej, czego dokładnie staramy się w niej szukać i co zrobimy, gdy to zobaczymy.
Dlatego w Kanonie jest tak wiele porównań i obrazów. Pomagają ci zrozumieć, co robisz. I znów wiele z tych obrazów i porównań dotyczy umiejętności: umiejętny medytujący jest jak umiejętny kucharz, cieśla czy łucznik. Istnieje umiejętny sposób postrzegania; istnieje nawet umiejętny sposób odczuwania. Doznanie bierze się nie tylko z surowych danych napływających z zewnątrz. Mają w nim udział także wytwarzanie i impulsy umysłowe. Impuls fizyczny biegnie nerwami, a umysł przetwarza go, zanim naprawdę staniesz się go świadomy. Podczas medytacji staramy się nauczyć, jak wydobywać niektóre z tych nieświadomych procesów na światło dzienne. A jednym z ich zasadniczych elementów jest sposób, w jaki postrzegasz rzeczy. Możesz świadomie ćwiczyć się w postrzeganiu ich w bardziej użyteczny, bardziej umiejętny sposób.
Istnieje zestaw medytacji zwanych medytacjami ochronnymi. Pomagają one korzystać z umiejętnych sposobów postrzegania, by zwracać się ku chwili obecnej z umysłem w odpowiednim nastroju, z odpowiednim nastawieniem i zrozumieniem. Często, siedząc tutaj i medytując nad oddechem, odkryjesz, że problem nie leży w oddechu. Leży w bagażu umysłowym, który ze sobą niesiesz. Warto więc otworzyć torby i wyrzucić cały zbędny ciężar. W Tajlandii opowiada się o starej kobiecie, która nosi na plecach ogromny snop słomy. Stale chodzi zgięta wpół, bo dźwiga tyle słomy. Ludzie pytają ją, dlaczego jej nie odłoży, a ona odpowiada: „Cóż, pewnego dnia ta słoma się przyda, więc noszę ją ze sobą na wypadek, gdyby była mi potrzebna”. Nosi ją zatem wszędzie, dokądkolwiek idzie. Oczywiście mogłaby nosić wiele innych rzeczy, ale nie może, bo snop słomy jest tak ogromny, a przy tym właściwie bezużyteczny.
Zajrzyj więc do swojego bagażu i sprawdź, ile słomy ze sobą nosisz, żeby móc zmniejszyć ciężar. Potem możesz zastąpić ją czymś lepszym, czymś naprawdę użytecznym. A medytacje ochronne są dobrym sposobem na uporządkowanie tego bagażu.
Pierwszą medytacją ochronną jest wspominanie Buddhy: pamiętanie o jego Przebudzeniu i rozważanie go jako wydarzenia o zasadniczym znaczeniu w dziejach świata. Jego Przebudzenie pokazuje, że dzięki ludzkiemu wysiłkowi można odnaleźć prawdziwe szczęście. Warto o tym pamiętać, bo tak duża część naszej współczesnej kultury próbuje nam powiedzieć: „Słuchajcie, nie możecie osiągnąć ostatecznego, bezśmiertelnego szczęścia, ale możecie zaznać szczęścia dzięki naszej trzepaczce do jajek z odtwarzaczem MP3 wbudowanym w rączkę” – czy czemuś podobnemu. Innymi słowy, każą ci skupiać się na tym, co możesz zyskać, kupując ich produkty, a wszystko to jest dość żałosne. Ile artykułów w „The Onion” opiera się na tym schemacie: „Kobieta odkrywa, że zakup nowego mopa nie przyniósł jej w życiu spełnienia, na które liczyła”. Innymi słowy, nasza kultura stale każe nam mierzyć dość nisko: „Wybierz szybkie rozwiązanie. Wybierz coś, co nie wymaga od ciebie żadnego wysiłku ani umiejętności, tylko pieniędzy”. Ubierają to w piękne słowa i przedstawiają tak, jakby zakup ich produktów miał cię naprawdę uszczęśliwić.
Ważne jest więc, by pamiętać, że w przeszłości był ktoś, kto odnalazł prawdziwe szczęście i osiągnął je własnym wysiłkiem. Jak sam mówił, nie stało się to dlatego, że był jakimś szczególnym bogiem czy kimś takim. Stało się to po prostu dzięki rozwijaniu cech umysłu, które wszyscy możemy rozwijać – mężczyźni, kobiety, dzieci, osoby świeckie i wyświęcone: żarliwości, zdecydowania i czujnej dbałości. Wszyscy w pewnym stopniu mamy te cechy. Chodzi po prostu o to, by je rozwijać. Podobnie jest z moralnością, skupieniem i wnikliwością: wszyscy mamy je w pewnym stopniu. Trzeba jedynie nauczyć się rozwijać je wszechstronnie.
Kiedy więc kusi cię, by sięgnąć po szybkie, lecz krótkotrwałe szczęście, przypomnij sobie: „Buddha mówi, że prawdziwe szczęście jest możliwe i że można je osiągnąć dzięki ludzkiemu wysiłkowi”. Czy chcesz przeżyć życie, nie sprawdzając tej możliwości? Czy po prostu chcesz ją z góry odrzucić?
W ten sposób pamięć o Przebudzeniu Buddhy staje się ważnym sposobem postrzegania, ważną perspektywą, którą warto wnosić do wszystkich swoich doświadczeń. Wiele możesz też zyskać, rozmyślając o życiu Buddhy: o tym, jakim był człowiekiem, o jego ostatnim przesłaniu, by zachowywać czujną dbałość. Był kimś, kto już odnalazł prawdziwe szczęście. Nie potrzebował niczego od nikogo, a mimo to wyruszył w drogę i nauczał przez czterdzieści pięć lat, wędrując po północnych Indiach. Gdziekolwiek był ktoś gotowy przyjąć naukę, gotowy odnieść z niej korzyść, szedł tam pieszo. Taki człowiek nauczał tej Dhammy. Nie ktoś, kto prowadził ośrodek odosobnień, potrzebował pieniędzy i był gotów powiedzieć wszystko, żeby przyciągnąć klientów, lecz ktoś, kto działał wyłącznie z czystych pobudek, z czystego współczucia. Taki właśnie charakter ma nasza praktyka, gdy podążamy jego ścieżką. A praktykowanie w tej linii przekazu nas uszlachetnia.
To zatem dobre sposoby postrzegania, które warto zachowywać w umyśle. Zwłaszcza gdy się zniechęcasz albo kusi cię, by porzucić praktykę, czy też myślisz: „Może nie potrafię temu sprostać” – pamiętaj, że podstawowe cechy potrzebne do Przebudzenia może rozwijać każdy. Musimy jednak rozwijać je sami. Nie możemy liczyć na to, że przyjdzie ktoś z zewnątrz i zrobi to za nas. To druga część przesłania płynącego z życia Buddhy – ta, która nie pozwala ci tracić czujności.
Drugą medytacją ochronną jest miłująca dobroć. Staraj się odnosić z miłującą dobrocią do wszystkich wokół. Kiedy Buddha mówił o miłującej dobroci w brahmavihārach, nie chodziło mu o zwykłą, codzienną życzliwość. Chodziło o miłującą dobroć obejmującą wszystkich, bez żadnych ograniczeń. To nie jest łatwe. Nie przychodzi nam naturalnie. Zwykle żywimy życzliwość wobec niektórych ludzi, a wobec innych już nie tak bardzo. W rezultacie nasze działania bardzo łatwo stają się nieumiejętne. Bardzo łatwo krzywdzić ludzi, na których nam nie zależy albo których nie mamy na liście osób zasługujących na szczęście. Łatwo też skreślać ludzi z tej listy pod wpływem chwilowego nastroju i traktować nieumiejętnie nawet tych, których kochamy.
Żeby chronić się przed takim nieumiejętnym działaniem, musisz nauczyć się obejmować miłującą dobrocią wszystkich, przez całą dobę, każdego dnia. Nie chodzi o to, by stworzyć maszynę wytwarzającą chmury, która wyrzuca we wszystkich kierunkach kłęby obłoków skrywających twój brak życzliwości. Gdy zaczynasz rozsyłać myśli miłującej dobroci, najpierw kierujesz je ku ludziom, wobec których przychodzi ci to łatwo – tym, których już kochasz i lubisz – a potem ku tym, wobec których jest trudniej. Nawet jeśli ich nie lubisz, możesz zadać sobie pytanie: „Dlaczego miałbym nie chcieć, żeby ta osoba była szczęśliwa?”. W końcu ludzie, którzy nie są szczęśliwi, potrafią robić okrutne i podłe rzeczy. Świat byłby lepszym miejscem, gdyby każdy mógł odnaleźć prawdziwe szczęście w sobie – niezależnie od tego, czy go lubisz, czy nie, czy postępował dobrze, czy nie, czy znajduje się na twojej liście tych, którzy „zasługują”. A poza tym kto mianował cię krajowym urzędem ustalającym normy? Dlaczego twoje sympatie i antypatie miałyby rządzić światem? Medytacja miłującej dobroci ma więc stawiać przed tobą wyzwanie: skłaniać cię do gruntownego zastanowienia się, dlaczego miałbyś chcieć ograniczać swoją życzliwość, i przypominać ci, dlaczego dobrze jest żywić ją wobec wszystkich. Nie możesz kierować się krzywdzącymi zamiarami, jeśli twoja miłująca dobroć obejmuje wszystkich. Dlatego nazywa się ją medytacją ochronną.
Trzecią medytacją ochronną jest kontemplacja odrażających aspektów ciała. Wielu ludzi jej nie lubi. Gdybyśmy przeprowadzili ankietę wśród medytujących tutaj, na Zachodzie, zapewne znalazłaby się na samym końcu listy popularnych tematów medytacji, a jednak jest bardzo użyteczna. Niektórzy mówią: „Przecież już mam negatywny obraz własnego ciała. Dlaczego chcesz, żebym postrzegał je jeszcze bardziej negatywnie?”. Otóż istnieje zarówno zdrowy, jak i niezdrowy negatywny obraz ciała. Niezdrowy polega na tym, że widzisz własne ciało jako brzydkie, natomiast ciała innych ludzi jako piękne. Zdrowy polega na dostrzeżeniu, że wszyscy mamy w sobie te same nieczystości: niczyja wątroba nie wygrałaby konkursu Miss Universe. Ta kontemplacja jest pomocna, ponieważ pełni funkcję ochronną. Chroni cię przed niestosownym pożądaniem. Jest tak wiele osób, których mógłbyś pożądać, ale gdybyś poszedł za tym pożądaniem, przysporzyłbyś wielu kłopotów. Nawet jeśli nie żyjesz w celibacie, potrzebujesz sposobu, by chronić się przed pożądaniem, które kieruje się ku coraz to innym osobom. Kiedy więc następnym razem zobaczysz atrakcyjną osobę, zamiast snuć najróżniejsze opowieści na podstawie wyobrażeń i skojarzeń, które rozwinąłeś wokół piękna, warto uczyć się innych opowieści, innych skojarzeń. Co znajduje się tuż pod skórą? Wszystkie te naczynia krwionośne, nerwy i – „fuj!”. A im głębiej zajrzysz, tym więcej tego „fuj!”. Co zyskujesz, pożądając czegoś takiego? Dlaczego miałbyś tego chcieć?
Taka kontemplacja naprawdę idzie pod prąd naszych skłonności. To jeden z powodów, dla których warto wracać do niej raz za razem. Ajaan Maha Boowa stale podkreśla: nie licz, ile razy rozważałeś odrażające aspekty ciała. Po prostu rób to dalej, aż kontemplacja spełni swoje zadanie. W końcu to nasze pożądanie ludzkiego ciała doprowadziło nas do narodzin. To ono sprawia, że chcemy wracać, i skłania nas do robienia naprawdę głupich rzeczy. Warto więc mieć tę kontemplację w swoim arsenale jako użyteczne narzędzie. Warto rozwijać ten nowy zestaw sposobów postrzegania. Nasze sposoby postrzegania piękna są niebezpieczne, dlatego dobrze jest nauczyć się dostrzegać, że piękne ciała nie są tak naprawdę piękne. Wystarczy zajrzeć trochę do środka, a zobaczysz najróżniejsze rzeczy, które mogą wygasić pożądanie – jeśli naprawdę pozwolisz sobie spojrzeć na ciało jako całość, a nie tylko na te nieliczne części, na których zwykle skupiasz uwagę, uznając je za atrakcyjne.
Czwartą medytacją ochronną jest pamiętanie o śmierci. Dla większości ludzi jest to dość niepokojące i przygnębiające, ale chodzi o to, by ta medytacja inspirowała nas i pomagała nam podążać ścieżką poza śmierć, ku Bezśmiertelności. Przypomnij sobie, że mamy praktykę, która pozwala nam przygotować się na śmierć i ją przekroczyć. Czy w pełni ją rozwinąłeś? Czy naprawdę jesteś przygotowany? Odpowiedź niemal zawsze brzmi: nie. Dobrze więc, masz jeszcze pracę do wykonania.
To dobre antidotum na lenistwo. Jest wspaniała Sutta, w której Buddha mówi o ośmiu powodach do lenistwa i ośmiu powodach do pilności, a w obu zestawieniach warunki zewnętrzne są takie same. Możesz być leniwy, bo czujesz się chory; możesz być leniwy, bo wkrótce wyruszasz w podróż; możesz być leniwy, bo właśnie wróciłeś z podróży; możesz być leniwy, bo dopiero co wyzdrowiałeś; możesz być leniwy, bo zjadłeś za mało; możesz być leniwy, bo zjadłeś za dużo. Ale możesz też wykorzystać te okoliczności, by przypomnieć sobie: „Nie mam wiele czasu”. Kiedy właśnie wyzdrowiałeś, zamiast mówić: „Wciąż jestem słaby, jeszcze nie całkiem doszedłem do siebie, pozwolę sobie odpocząć”, przypominasz sobie: „Mogę znowu zachorować. Choroba może powrócić, ale przynajmniej teraz mam trochę siły, więc wykorzystam ją w praktyce”. Jeśli zjadłeś za mało, przypomnij sobie: „Ciało jest lekkie; nie poświęcam tyle czasu i energii na trawienie, więc mam teraz więcej energii na praktykę”. Masz odpowiednie warunki, żeby siedzieć bardzo spokojnie, zupełnie nieruchomo.
To zatem twoje nastawienie decyduje, czy okoliczności, w których właśnie się znajdujesz, stają się powodami do lenistwa, czy do pilności. Przypomnienie sobie, że nie wiesz, ile masz czasu, powinno pobudzić cię do działania – żebyś był gotowy i przygotowany, gdy nadejdzie pora, gdy naprawdę będziesz musiał odejść. Masz skupienie, masz moc wnikliwości, masz siłę umysłu, by poradzić sobie ze wszystkim, co cię spotka.
Jeśli będziesz siedzieć i powtarzać: „Proszę, obym nie umarł, proszę, obym nie umarł”, to i tak któregoś dnia będziesz musiał umrzeć, niezależnie od tego, jak bardzo będziesz błagać. Mądrzej byłoby myśleć: „Proszę, obym był gotowy, gdy nadejdzie pora. Obym miał siłę poradzić sobie z każdą trudnością, która może mnie spotkać”. Wtedy uświadamiasz sobie, że rozwijanie tych sił leży w twojej mocy. W końcu mamy przykład tego, jak umarł Buddha. Dlatego te dwa rozważania – wspominanie Buddhy i pamiętanie o śmierci – dobrze się uzupełniają. Buddha pokazuje ci, jak możesz się przygotować. Spójrz, jak umierał: po raz ostatni przeszedł przez wszystkie jhāny. Umarł bez żadnego cierpienia i osiągnął całkowite wyzwolenie. Człowiek może tego dokonać. Jeśli sądzisz, że porównywanie się z Buddhą to zbyt wiele, pomyśl o członkach Saṅghi. Możesz przeczytać strofy starszych mnichów i starszych mniszek. Niektórzy z nich byli początkowo w dość opłakanym stanie, zupełnie nie radzili sobie z medytacją, a jednak zdołali się pozbierać. Oni potrafili; ty też potrafisz.
Te cztery kontemplacje są więc medytacjami ochronnymi, które wnoszą mądrość do twojego postrzegania rzeczy, do określeń i wyobrażeń, z jakimi podchodzisz do doświadczenia. Im bardziej je rozwijasz, tym lepsze skojarzenia i opowieści towarzyszą choćby temu, że oddychasz albo że w chwili obecnej coś widzisz, słyszysz, smakujesz czy dotykasz. Innymi słowy, to, co wnosisz do chwili obecnej, ma zasadnicze znaczenie.
Dlatego ćwiczymy umysł. Dlatego praktykujemy – żebyś wtedy, gdy przyjdzie pora wykorzystać te umiejętności, mógł zrobić to dobrze, nie powodując cierpienia. Wprowadzasz wiedzę, dzięki której, niezależnie od tego, któremu elementowi współzależnego powstawania się przyglądasz – doznaniom, kontaktowi, pragnieniu, przywiązaniu czy czemukolwiek innemu – możesz rozplątać uwarunkowania cierpienia i zastąpić je warunkami prowadzącymi do jego kresu.
Naucz się więc rozwijać te tematy równolegle z medytacją oddechu. Pomagają one ująć całą praktykę we właściwą opowieść i spojrzeć na nią z właściwej perspektywy. Chronią cię przed nieustannym powodowaniem cierpienia u siebie i ludzi wokół. To najlepsza ochrona, jaka istnieje.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- Guardian Meditations
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.