Głupota wobec przyjemności

· Thanissaro Bhikkhu · Medytacje 4

Samo doświadczenie przyjemności skupienia nie sprawia, że porzucamy przywiązanie do przyjemności zmysłowych — umysł często chce zachować jedne i drugie. Thanissaro Bhikkhu wskazuje na potrzebę rozwijania wnikliwości, która pozwala dostrzegać związki między przyjemnościami a cierpieniem oraz rozpoznawać, kiedy trzeba wybrać większe szczęście kosztem mniejszego. Praktyka wymaga uważnej troski i determinacji, by nie popadać w samozadowolenie i świadomie porzucać przyjemności, które utrudniają postęp na ścieżce.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst mowy

Gdy chodzi o przyjemność, wolimy „i jedno, i drugie”. Nie lubimy „albo jedno, albo drugie”. Im więcej sposobów czerpania przyjemności znajdujemy, im więcej jej rodzajów odkrywamy, tym lepiej. W końcu właśnie różnorodność w dużej mierze nas w niej pociąga. Nie podoba nam się myśl, że mielibyśmy ograniczyć się do jednego jej rodzaju albo porzucić pewne rzeczy, które już lubimy, na rzecz czegoś innego, co również lubimy. Chcemy mieć wszystko. Jak powiedział kiedyś Buddha, nawet gdyby padał deszcz złotych monet, nie wystarczyłoby to do zaspokojenia ludzkiego pragnienia przyjemności zmysłowych. Zawsze chcemy więcej i więcej. Dlatego w sprawach przyjemności bywamy dość głupi.

Psychologowie wykazali, że nawet kiedy ludzie znają negatywne strony jakiegoś zajęcia, które lubią, wciąż do niego wracają, raz za razem. Nawet kiedy wiedzą, że mogliby robić coś lepszego – dążyć do trwalszych, bardziej niezawodnych form przyjemności – nadal nie potrafią zrezygnować z pewnych przelotnych przyjemności. Nie jest więc tak, że gdy znajdujesz lepszą przyjemność, twoje przywiązania do dawnych, mniej wartościowych przyjemności po prostu opadają niczym liście z drzewa. Umysł ma skłonność do tego, by wciąż gromadzić coraz więcej: dodawać nowe przyjemności do zapasu dawnych, które chcemy zachować.

Widać to nawet wśród niektórych najmniej zaawansowanych szlachetnych: tych, którzy weszli w strumień. Buddha musiał ich pouczyć, by zachowywali uważną troskę. To było jego ostatnie pouczenie. Spośród wszystkich mnichów zgromadzonych przy umierającym Buddzie najmniej zaawansowani byli ci, którzy weszli w strumień. A jednak Buddha musiał ich pouczyć, by zachowywali uważną troskę. W innych miejscach Kanonu wyraźnie stwierdza, że nawet ktoś, kto wszedł w strumień, może ją zaniedbywać. W końcu, kiedy osiągniesz ten poziom, wiesz z całą pewnością, że istnieje Bezśmiertelność i że osiągniesz Nibbānę. Czeka cię najwyżej siedem kolejnych żywotów i w każdym z nich odrodzisz się co najmniej jako człowiek. Ta myśl może dać poczucie bezpieczeństwa. Pod jego wpływem ktoś, kto wszedł w strumień, może popaść w samozadowolenie – tym bardziej ludzie, którzy jedynie doświadczyli jhāny, czyli Właściwego Skupienia. Sam fakt, że poznałeś naprawdę subtelne przyjemności Właściwego Skupienia, nie oznacza, że automatycznie porzucisz przywiązanie do innych form przyjemności. Zasada „i jedno, i drugie” obowiązuje także tutaj. Ludzie chcą cieszyć się skupieniem, a zarazem wszystkimi innymi przyjemnościami, które zdołali zgromadzić w ciągu życia.

Dlatego potrzebujemy również wnikliwości, która przypomina nam, że w wielu ważnych dziedzinach trzeba wybierać: „albo jedno, albo drugie”. Wnikliwość jest potrzebna zwłaszcza po to, by dostrzec negatywne strony wielu dawnych przyjemności, w których dotąd się pławiliśmy. Niechętnie przyjmujemy tę lekcję. Po pierwsze, nie lubimy, gdy ktoś mówi nam, że nasze postępowanie było szkodliwe lub nieumiejętne. Po drugie, umysł ma niezwykle silną skłonność do wznoszenia murów, które zasłaniają negatywne strony naszych przyjemności. Ponieważ tak bardzo je lubimy, nie chcemy przyznać, że mają wady.

Rozmawiałem niedawno z mnichem, który odwiedził policyjną kostnicę w Bangkoku, gdzie mnichom pozwala się obserwować sekcje zwłok. Widział, jak sprawnie pracują tam lekarze: zajmują się kolejnymi ciałami, rozcinają jedno po drugim, a wnętrzności i cała reszta wylewają się na zewnątrz. Zastanawiał się: jak oni potem potrafią wracać do domu, sypiać z żonami i cieszyć się swoimi dawnymi przyjemnościami zmysłowymi? Następnie wszedł do ich biura i zobaczył, że ściany obwieszone są kalendarzami z erotycznymi zdjęciami dziewczyn. Wtedy zrozumiał. Byli zdecydowani podtrzymywać postrzeganie ciała jako pięknego pomimo tego, co widzieli każdego dnia. Ta część ludzkiego umysłu, która chce zachować dawne przywiązania, nie porzuca ich łatwo. Robi wszystko, co może, by się ich trzymać. Rezygnujesz z czegoś dopiero wtedy, gdy naprawdę dostrzegasz bezpośredni związek między cierpieniem a przyjemnościami, którymi się cieszyłeś – i widzisz, że istnieje lepsza możliwość. Dopiero wtedy umysł zaczyna puszczać.

Zadaniem wnikliwości jest dostrzeganie negatywnych stron tych rzeczy. Dlatego samo Właściwe Skupienie czy sama jhāna nie wystarczą, by przeciąć pozostałe przywiązania. Sam fakt, że możesz tu siedzieć, doświadczać wielkiej błogości i zachowywać głęboką równowagę umysłu, nie oznacza, że dostrzeżesz związki między nieumiejętnymi przyjemnościami a ich negatywnymi konsekwencjami. Taki wgląd wymaga determinacji. Naprawdę musisz zachowywać uważną troskę, by przypominać sobie, że w tych sprawach trzeba wybierać: „albo jedno, albo drugie”. Musisz rozwijać siłę i determinację wnikliwości, by móc to wyraźnie dostrzec.

Ajahn Chah w jednej ze swoich mów określa znajomość trzech cech nie jako prawdę ani jako formę wnikliwości, lecz jako siłę. Tym właśnie jest: siłą. Daje ci stabilne oparcie, dzięki któremu możesz stanąć poza swoimi przywiązaniami i naprawdę im się przyjrzeć. Na ogół po prostu rzucamy się w swoje przywiązania, zanurzamy w przyjemnościach i całkowicie tracimy perspektywę. Kiedy nimi miota, miota również nami. Ale zdolność do odsunięcia się od tych rzeczy daje nam stabilne oparcie. A to stabilne oparcie jest siłą umysłu. Pomaga nam oprzeć się pokusie, by znów się w nie rzucić.

To zatem temat, nad którym musisz rozmyślać raz za razem: konieczność wyboru „albo jedno, albo drugie”, a wraz z nią związki między przyjemnościami, którymi się cieszysz, a negatywnymi skutkami, jakie za sobą pociągają. Dlatego na samym początku ścieżki znajduje się Właściwy Pogląd i dlatego Buddha powiedział, że spośród wszystkich sił umysłu to siła wnikliwości spaja pozostałe. Posłużył się obrazem budowy domu. Ustawiasz belki tworzące dach, ale dopiero gdy belka kalenicowa znajdzie się na swoim miejscu, pozostałe belki stają się stabilne. Do tego czasu mogą jeszcze chwiać się w obie strony. Konstrukcja nie jest jeszcze całkiem solidna. Kiedy jednak wreszcie umieścisz na szczycie belkę kalenicową, wszystko dobrze do siebie pasuje i pozostaje stabilne.

Tą belką kalenicową jest wnikliwość. Dopóki wnikliwość nie jest silna, wszystko inne – twoje przekonanie, wytrwałość, uważność i skupienie – może chwiać się w obie strony. Możesz lubić skupienie, ale możesz też lubić wszystko inne, co życie ma do zaoferowania. Traktujesz swoje życie jak wielki ogród kwiatowy albo ogromny bufet, z którego możesz wybierać wszystko, czego zapragniesz. Takie podejście najbardziej ci odpowiada. Opamiętujesz się dopiero wtedy, gdy wyraźnie dostrzegasz, że trzeba wybierać: „albo jedno, albo drugie”. Im bardziej pozwalasz umysłowi błądzić wśród pragnień zmysłowych, tym trudniej mu wrócić i tym trudniej przekształcić skupienie w coś, co przekracza świat. Nawet kiedy po raz pierwszy doświadczysz tego, co przekracza świat, wciąż nie jesteś całkowicie bezpieczny. Nadal może pojawić się pełna samozadowolenia myśl: to już wystarczy. Z całą pewnością osiągnąłeś poziom szlachetnego. Masz gwarancję, że nie upadniesz do niższych sfer istnienia i że osiągniesz Nibbānę w ciągu najwyżej siedmiu żywotów. Można więc popaść w samozadowolenie nawet na tym poziomie. Twoja praca nad wnikliwością wciąż nie jest zakończona.

Tak więc podczas praktyki musimy rozwijać tę dodatkową siłę: siłę wnikliwości. Pomaga nam dostrzegać związki między naszymi przyjemnościami a ich konsekwencjami, a także zauważać, których przyjemności nie da się ze sobą pogodzić: kiedy musisz wybrać jedną formę przyjemności zamiast innej.

W Dhammapadzie znajduje się taki fragment: „Gdy człowiek mądry dostrzega większe szczęście, które wynika z porzucenia mniejszego szczęścia, porzuca mniejsze na rzecz większego”. Zauważ, że nie każdy tak postępuje. Robi to tylko człowiek mądry. Ktoś, kto kiedyś tłumaczył ten werset, stwierdził, że nie może on mieć takiego znaczenia, bo byłoby ono zbyt oczywiste. Przecież każdy ma dość rozeznania, by porzucić mniejszą przyjemność na rzecz większej. Ale wcale tak nie jest. Bardzo niewielu ludzi tak robi. Bardzo niewielu dostrzega, że trzeba wybierać: „albo jedno, albo drugie”. Chcą „i jednego, i drugiego, i tego, i tamtego, i jeszcze czegoś”. To dlatego, że w sprawach przyjemności jesteśmy tak głupi. Czasami umyślnie ogłupiamy samych siebie. Nie chcemy widzieć związku między naszymi przyjemnościami a ich negatywnymi stronami. Nie chcemy widzieć, jak jedna przyjemność kłóci się z drugą, jak nie daje się z nią pogodzić. Nawet kiedy mamy to przed oczami, nie chcemy tego dostrzec.

Choć zatem rozwijanie skupienia jest ważne, musimy również rozwijać wnikliwość, która czyni je „właściwym”, utrzymuje je na właściwym torze i pomaga docenić je takim, jakie jest. Przyjemność skupienia należy do tych rzadkich przyjemności, które nie mają negatywnych stron. Na początku skupienie może być niestabilne. Zapewne jest to jeden z powodów, dla których, zaczynając praktykę, nie chcemy pokładać w nim wszystkich nadziei: wiemy, jak trudno je osiągnąć. Ale później, kiedy przychodzi łatwiej i staje się bardziej niezawodne, także z tego powodu możemy popaść w samozadowolenie, myśląc, że możemy je osiągnąć, kiedy tylko zechcemy. Musisz więc rozwijać wnikliwość – tę siłę umysłu, która może pomóc przezwyciężyć obie formy samozadowolenia, oba powody, dla których chcemy, żeby zawsze można było mieć „i jedno, i drugie”. Dopóki pozostajesz na ścieżce, musisz pamiętać o konieczności wyboru: „albo jedno, albo drugie”. Tylko mądrość takiego wyboru może doprowadzić cię poza ścieżkę.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
Stupid about Pleasure
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.