Czystość jest bliska uważności
Praktyka Dhammy obejmuje całe życie, a nie tylko czas spędzony na medytacji. Dbanie o czystość i porządek oraz staranne wykonywanie codziennych obowiązków rozwijają uważność, czujność i skupienie, podczas gdy nawyki niedbalstwa utrudniają trening umysłu. Thanissaro Bhikkhu zachęca, by w każdej czynności ćwiczyć chęć umiejętnego działania, wytrwałość, pełne zaangażowanie i wnikliwą analizę. Taki wszechstronny trening uczy pokory i pozwala dostrzec, że również zwykłe zajęcia mogą być sposobnością do głębokiego skupienia i ważnych wglądów.
Nagranie
Tekst mowy
W Tajlandii znany jest poemat o miłosnych przygodach dwóch mężczyzn, którzy próbują prześcignąć się w liczbie kobiet, z którymi uda im się przespać. To dość lekka rozrywka, ale jeden z najciekawszych fragmentów opisuje, jak jeden z nich wchodzi do komnat kobiety, w której jest zakochany. Otwiera drzwi i widzi składany parawan z namalowaną na nim historią. W tym miejscu poemat porzuca opowieść o mężczyźnie i kobiecie i przechodzi do historii przedstawionej na parawanie. Opisuje nie tylko ukazane na nim wydarzenia, lecz także to, „jak” zostały ukazane. Okazuje się, że parawan namalowała sama kobieta. Kiedy więc mężczyzna przechodzi od jednej części parawanu do następnej, nie tylko poznaje historię, ale też wiele dowiaduje się o tym, jaką osobą jest ta kobieta – ze sposobu, w jaki przedstawiła sceny i namalowała postacie. Choć zatem nie spotkaliśmy jej jeszcze w poemacie, gdy skończymy czytać historię przedstawioną na parawanie, znamy ją już dzięki dziełu jej rąk.
To zasada, którą można dostrzec w całej tajskiej kulturze. Dawniej ludzie poznawali się po tym, jak wykonywali różne czynności, i po rzeczach, które wytwarzali. Gdybyś był młodym mężczyzną i chciał spodobać się młodej kobiecie, wyrzeźbiłbyś dla niej nosidło, które mogłaby kłaść na ramieniu, niosąc dary do klasztoru. Mogłaby dzięki temu wiele dowiedzieć się o tym, jakim jesteś człowiekiem – zarówno z samego faktu, że zrobiłeś dla niej nosidło właśnie do tego celu, jak i z kunsztu, z jakim je wyrzeźbiłeś. Większość z nas byłaby dziś w takiej sytuacji zupełnie bezradna. Nie jesteśmy przyzwyczajeni do własnoręcznego wykonywania rzeczy.
To jeden z naszych problemów jako osób medytujących. Nie mamy wielu umiejętności fizycznych; nie rozwinęliśmy właściwości umysłu, które kształtują się wraz z takimi umiejętnościami. Musimy więc wrócić do podstaw i rozwijać je od początku. Dlatego trening nie polega jedynie na siedzeniu i chodzeniu; obejmuje całe życie. Wszystko, co robisz w ciągu dnia, daje sposobność do rozwijania uważności i czujności oraz uczenia się staranności. Jest takie powiedzenie: „Jak robisz jedną rzecz, tak robisz wszystkie”. Może nie jest ono całkowicie prawdziwe, ale niewiele mu do tego brakuje.
Ajaan Lee poświęca niemal całą mowę Dhammy tematowi czystości. Mowa nosi tytuł „Refleksja nad moralnością” albo „Przywoływanie moralności”, lecz dobre dwie trzecie tej mowy dotyczą dbania o czystość. To ważna część moralności. Innymi słowy, mieszkając tutaj, nie myśl, że codzienne sprawy związane z jedzeniem czy miejscem do spania są czymś błahym, co trzeba załatwić w pośpiechu, żeby móc zająć się tym, co naprawdę ważne – medytacją. Jeśli niedbale podchodzisz do spraw zewnętrznych, będziesz też niedbale medytować. To podstawowa zasada. Ucz się staranności i czujności we wszystkim, co robisz, i dbaj o czystość oraz porządek. W ten sposób te czynności przestają być przykrym obowiązkiem, którego trzeba się jak najszybciej pozbyć, albo czymś, co tylko przeszkadza w medytacji. Stają się częścią medytacji. W końcu słowo oznaczające medytację to „bhāvanā”: znaczy „rozwijać”. Rozwijasz właściwości umysłu. A umysł, który sprząta twój pokój, jest tym samym umysłem, który próbuje oczyścić sam siebie. Jeśli niedbale sprząta pokój, będzie też niedbale oczyszczać siebie. Musisz więc traktować te sprawy poważnie.
Pamiętam, jak Ajaan Fuang opowiadał mi o czasie spędzonym z Ajaanem Munem: Ajaan Mun był niezwykle skrupulatny i bardzo dbał o czystość. Nawet kiedy mieszkał w lesie w porze suchej, gdy wszędzie było dużo kurzu, jego chatka i całe jej otoczenie były bardzo schludne i czyste. Wszystko znajdowało się na właściwym miejscu. Nawet szmatki, którymi wycierał stopy, zawsze dokładnie prał. Jeśli się rozdarły, zszywał je. Nie pozwalał, by cokolwiek się marnowało.
Staraj się więc zachowywać takie nastawienie we wszystkim, co robisz. Kiedy ćwiczysz umysł, pamiętaj, że jest on obecny nie tylko wtedy, gdy medytujesz. To ten sam umysł, który towarzyszy ci przez cały dzień: w tym, co robisz, co mówisz i jak wykonujesz obowiązki. Właśnie w tych czynnościach ujawniają się właściwości twojego umysłu. Właśnie w nich te właściwości się rozwijają. Jeśli podczas codziennych obowiązków wyrabiasz w sobie nawyki niedbalstwa i lenistwa, będą one przeszkadzać ci w medytacji. Jeśli nauczysz się staranności i porządku, te nawyki pomogą ci medytować – ponieważ umysł jest jak wielkie drzewo. Niektóre drzewa – na przykład bananowce – mają tylko jeden pęd na szczycie. Rosną bardzo szybko, ale dają niewiele cienia. Dużo cienia dają te drzewa, które wypuszczają wiele gałęzi.
Trening umysłu obejmuje wiele dziedzin. Nie chodzi tylko o opanowanie jednej techniki. Kiedyś zadano mi pytanie: „Jak ktoś, kto opanował medytację, radzi sobie z pychą?”. W końcu udało ci się opanować tę technikę; jesteś całkiem bystry. Cóż, ten problem pojawia się przede wszystkim tam, gdzie wszystko sprowadza się do jednej techniki medytacyjnej – w ośrodkach medytacyjnych, w których medytujący nie mają nic innego do zrobienia. Wszystko kieruje się ku temu jednemu pędowi na szczycie bananowca. Rozwój może być szybki, ale nie ma cienia. To niepełny trening.
Pełny trening musi obejmować wszystkie dziedziny życia. Musi dotyczyć tego, jak traktujesz innych ludzi i jak radzisz sobie z trudnymi sytuacjami. Całe twoje życie jest częścią treningu. W jego toku musisz nauczyć się dostrzegać, kiedy postępowałeś niedbale, głupio, z niewiedzy, bezmyślnie i nieostrożnie. Jeśli tego nie dostrzegasz, niczego się nie nauczysz. Takie doświadczenie uczy pokory, zamiast wzbudzać pychę. Gdy trening jest pełny, każdy aspekt umysłu zostaje wyćwiczony, dzięki czemu umiejętnie wykonujesz najróżniejsze czynności, zachowując właściwą równowagę między pokorą a dumą.
W pierwszym roku mojego pobytu z Ajaanem Fuangiem nadszedł czas kathiny, która była wielkim wydarzeniem roku. Miało przyjechać wiele osób z Bangkoku. Niektórym trzeba było zapewnić nocleg na jedną lub dwie noce przed kathiną, a wszystkich trzeba było nakarmić. Kilka nocy przed ich przyjazdem przyśniło mi się, że Ajaan Fuang ma ogromną szafę pełną najróżniejszych kapeluszy. Wchodził do szafy i wychodził w jednym kapeluszu, potem znów do niej wchodził i wychodził w innym. I rzeczywiście, podczas przygotowań do kathiny trzeba było postawić bambusowe wiaty i urządzić dodatkowe miejsca do gotowania. Zadań było wiele i były bardzo różne, a on potrafił dobrze nadzorować je wszystkie. Jak później mi powiedział: „Praktykowanie Dhammy nie polega tylko na tym, żeby dobrze siedzieć z zamkniętymi oczami. Trzeba też uczyć się działać umiejętnie we wszystkim, co robisz”. To nastawienie, ta chęć, by działać umiejętnie, pomoże ci poradzić sobie z wieloma różnymi problemami. Jeśli nic cię nie obchodzą sprawy zewnętrzne, również wewnętrznie twój umysł przyjmie postawę: „Nic mnie to nie obchodzi”. Stanie się apatyczny i niedbały.
Jeśli jednak postanowisz, że bez względu na to, jaki obowiązek ci przypadnie, postarasz się wykonać go umiejętnie, rozwiniesz to, co nazywa się czterema podstawami sukcesu: chęć umiejętnego wykonania zadania; wytrwałość, dzięki której nie ustajesz, dopóki nie opanujesz danej umiejętności; pełne zaangażowanie, czyli poświęcanie dużej uwagi temu, co robisz; oraz analizę – korzystanie z wnikliwości, by dostrzec, co jeszcze wymaga poprawy, i znaleźć sposób na obejście problemów lub ich rozwiązanie. Ten czwarty czynnik obejmuje także pomysłowość – wszystkie aktywne właściwości umysłu. Teksty mówią o tych czterech podstawach sukcesu właśnie w związku ze skupieniem, ale w całej Tajlandii powszechnie naucza się, że jeśli chcesz odnieść sukces w czymkolwiek, musisz rozwinąć te właściwości umysłu i wykorzystywać je we wszystkim, co robisz, by osiągnąć cel. Niezależnie od tego, w jakich dziedzinach życia je rozwijasz, możesz je potem wykorzystać także w innych dziedzinach.
Dostrzegaj więc w każdym aspekcie życia sposobność do ćwiczenia umysłu. Jeśli chcesz rozwinąć silną zdolność skupienia, nie chodzi tylko o to, co robisz, siedząc z zamkniętymi oczami. Chodzi o to, jak podchodzisz do każdej czynności: czy uczysz się na niej skupiać i stanowczo przywoływać umysł do porządku, kiedy zaczyna błądzić. W ten sposób umysł pozostaje właśnie tutaj; uczysz się utrzymywać go tutaj bez względu na to, co robisz. A kiedy przychodzi czas, by usiąść z zamkniętymi oczami, jesteś już tutaj. Nie musisz gonić za umysłem. Staraj się więc widzieć praktykę jako niepodzielną całość. Jak już mówiłem, słowo „bhāvanā” oznacza „rozwijać”. Możesz rozwijać umysł w każdej sytuacji.
Nie myśl, że ważne wglądy pojawią się tylko wtedy, gdy siedzisz z zamkniętymi oczami. W Kanonie wiele razy jest o tym mowa. Umysł pewnej mniszki osiągnął wreszcie mocne, stabilne skupienie, gdy myła stopy. Poemat, w którym opowiada, jak do tego doszło, jest interesujący. Po umyciu stóp wchodzi do swojej chatki i robi wszystko, co nakazuje Vinaya. Sprawdza łóżko, zanim na nim usiądzie, potem bierze szpilkę i wyciąga knot z lampy, żeby zgasić światło. Jak mówi, chwila, w której ogień zgasł, była chwilą jej Przebudzenia. Powiedziała, że wyzwolenie świadomości było jak uwolnienie ognia.
A zatem nie tylko wtedy, gdy siedzisz z zamkniętymi oczami, możesz uświadomić sobie coś ważnego, doświadczyć istotnych wglądów, a twój umysł może się zjednoczyć. To zdumiewające. Czasem umysł może naprawdę się skupić podczas wykonywania zwykłego obowiązku, jeśli podchodzisz do niego z należytym szacunkiem. Pamiętaj więc, że to nasze drzewo ma wiele gałęzi i wszystkie rosną jednocześnie. Może się wydawać, że rozwój jest powolny, bo wszystkie rosną naraz, ale przynajmniej wyrasta z niego drzewo, które daje naprawdę dużo cienia. Właśnie to znaczy, że umysł jest dobrze wyćwiczony: wyćwiczony wszechstronnie. Możesz obserwować umysł w działaniu, dlatego dbaj o to, by był dobrze wyćwiczony we wszystkim, co robi.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- Cleanliness is Next to Mindfulness
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.