Walka z ciemnością

Tekst mowy

Jednym z tradycyjnych porównań medytacji jest obraz walki ze wszystkimi nawykami umysłu, które wytwarzają cierpienie. Nazywa się je skalaniami umysłu, ponieważ go zaciemniają. Jak powiedział kiedyś Buddha, umysł jest świetlisty, lecz skalania zakradają się do niego. Gdyby umysł nie miał w sobie pewnej świetlistości, nie można byłoby go rozwijać. Wszystko pozostawałoby mętne i ciemne. Umysł ma jednak naturę poznającą. Potrafi widzieć jasno zarówno to, co wewnątrz, jak i to, co na zewnątrz – tyle że skalania mu w tym przeszkadzają. Są niczym chmury zasłaniające słońce.

To właśnie z nimi będziemy walczyć. Na szczęście nie są chmurami. Gdybyś próbował walczyć z chmurami, znalazłbyś się w naprawdę beznadziejnej sytuacji. Gdybyś próbował przeciąć chmurę, co właściwie miałbyś przecinać?

Jeśli jednak przyjmiesz porównanie medytacji do walki, możesz zacząć się zastanawiać, jak ludzie prowadzą wojnę i co pozwala im skutecznie walczyć. Pierwszą rzeczą jest oczywiście umiejętność wybierania bitew. Jest wiele spraw, o które można walczyć, lecz w ten sposób tylko marnowałbyś energię. Jeśli zużyjesz ją na błahostki, zabraknie ci sił, gdy pojawią się rzeczy naprawdę ważne.

Dlatego musimy skupić energię na jednej kwestii: dlaczego umysł wytwarza dla siebie cierpienie? Cokolwiek robimy, sądzimy, że robimy to dla szczęścia, dla własnego dobra, a jednak ostatecznie robimy rzeczy, które przynoszą cierpienie zarówno nam, jak i ludziom wokół nas. Często widzimy to bardzo wyraźnie, na własne oczy: tak, to cierpienie zależy od tego, co robimy – a mimo to czujemy się zmuszeni, by nadal tak postępować. To właśnie jest najważniejsza kwestia. Jeśli się z nią uporasz, rozwiążą się wszystkie pozostałe. Skupiasz się więc na tych właściwościach umysłu, które skłaniają cię do powodowania cierpienia. To z nimi będziesz walczyć.

Kiedy już wybierzesz bitwę, następnym krokiem jest znalezienie dobrej twierdzy – miejsca, w którym jesteś bezpieczny i masz przewagę nad wrogiem. Właśnie dlatego praktykujemy skupienie i rozwijamy uważność chwili obecnej. To będzie twoja twierdza, ponieważ właśnie tutaj możesz obserwować te rzeczy w działaniu. Chcesz więc stworzyć tu, w teraźniejszości, miejsce, w którym jest ci dobrze, gdzie czujesz się swobodnie, bezpiecznie i stabilnie.

Zacznij od pozostawania przy oddechu – i wciąż przypominaj sobie, by na razie nie wikłać się w żadne inne sprawy. Jeśli się pojawią, odpieraj je tylko na tyle, na ile to konieczne, by stworzyć sobie przestrzeń i móc wrócić do oddechu, do poczucia swobody i dobrostanu płynącego z oddechu. Niech oddech będzie pełny zarówno przy wdechu, jak i przy wydechu. Podczas wydechu nie wyciskaj energii z ciała, a podczas wdechu nie gromadź napięcia. Pozwól, by oddech wpływał i wypływał z poczuciem pełni, które możesz utrzymać przez cały wdech i cały wydech. Następnie pozwól, by to poczucie pełni rozeszło się po całym ciele. To jest twoja twierdza.

Naucz się pozostawać w niej w każdych okolicznościach, ponieważ zawsze będziesz jej potrzebować. Czasami wyruszysz, by stoczyć bitwę z wrogiem, i zdasz sobie sprawę, że ma on więcej żołnierzy, niż się spodziewałeś. Wtedy trzeba dokonać strategicznego odwrotu. Potrzebujesz dobrego miejsca, do którego możesz się wycofać, miejsca, do którego możesz wrócić niezależnie od sytuacji. Dlatego dobrze poznaj to miejsce, w którym oddech jest przyjemnie odczuwany w ciele, a umysł czuje się przy nim swobodnie. To jest twoja twierdza.

Z tej pozycji możesz rozwijać wgląd. Wgląd, wnikliwość i mądrość są niczym miecz. Przecinają całe pomieszanie i wszystkie powiązania, które spajają skalania umysłu i podtrzymują ich siłę. Kiedy poznajesz poruszenia własnego umysłu, zaczynasz dostrzegać wiele drobnych zdarzeń umysłowych, które sam ze sobą wiążesz. Łączysz jedno z drugim, drugie z kolejnym, aż nagle okazuje się, że złożyłeś z nich ogromnego wroga. Tworzysz opowieści, łącząc jedno zdarzenie z określonym odczuciem, a to odczucie z kolejnym zdarzeniem. W ten sposób powstaje ogromna sieć, w którą sam się chwytasz. Musisz więc nauczyć się ją przecinać.

Jak powiedział Buddha, natura wglądu polega na postrzeganiu rzeczy na pięć sposobów, czyli na zrozumieniu pięciu aspektów danego skalania umysłu czy opowieści. Pierwszy krok to nauczyć się po prostu obserwować, jak się pojawia. Drugi – obserwować, jak przemija. Naucz się widzieć te rzeczy po prostu jako zdarzenia, które pojawiają się w umyśle i przemijają. Dzięki temu nabierzesz do nich pewnego dystansu. Innymi słowy, kiedy w twoim umyśle pojawia się świat jakiejś opowieści, nie wskakujesz w niego. Patrzysz na niego z zewnątrz. To tak, jakbyś przejeżdżał obok kina samochodowego i zobaczył film wyświetlany na ekranie. Gdybyś dał się wciągnąć w przekonanie, że naprawdę rozgrywa się tam jakaś historia, mógłbyś zjechać z drogi. Jeśli jednak widzisz tylko światła poruszające się po ekranie, nie dajesz się wciągnąć. Pomaga ci to rozmontować poczucie realności, którym obdarzasz ten film.

Tak samo jest z umysłem: obdarzamy ogromnym zaufaniem konstrukcje myślowe, które się w nim pojawiają, i uznajemy je za rzeczywiste. Jeśli jednak nauczysz się widzieć je po prostu jako zdarzenia, drobne wyładowania synaps, przetniesz przymus ponownego wikłania się w tę samą fabułę. Kiedy potrafisz wydostać się z tego świata myśli, zaczynasz dostrzegać, jak jest konstruowany i podtrzymywany.

W szczególności chcesz dostrzec dwie rzeczy dotyczące sposobu, w jaki powstaje ten świat. Są to kroki trzeci i czwarty. Krok trzeci: jaką satysfakcję czerpiesz z tego świata myśli? Choć może on powodować cierpienie, jego tworzenie musi przynosić ci jakąś przyjemność, jakąś satysfakcję. W przeciwnym razie nie oddawałbyś się temu. Nie byłoby w tym dla ciebie nic pociągającego. Naucz się więc szukać, gdzie tkwi ta satysfakcja. Czasami, gdy ją dostrzeżesz, zawstydzi cię to, że mogłeś dać się na nią nabrać. Następnie, w kroku czwartym, przyjrzyj się wadom: jeśli pozostaniesz w tym świecie myśli, co się stanie? Dokąd cię to zaprowadzi? Niektóre wady zobaczysz natychmiast w postaci napięcia oraz psychicznego i fizycznego dyskomfortu, który pojawia się, gdy tworzysz i podtrzymujesz ten świat myśli. Inne ujawnią się później. Musisz nauczyć się dostrzegać i jedne, i drugie.

Najtrudniejszy jest krok piąty: naucz się dostrzegać wyjście z tego świata myśli, z tego schematu, z tego nawyku. Czasami samo obserwowanie, jak świat myśli powstaje i przemija, wystarcza, by podważyć poczucie jego realności czy wiarygodności – i wtedy znika. Inne światy myśli są bardziej zniewalające. Musisz bardzo uważnie przyjrzeć się płynącej z nich satysfakcji oraz ich wadom, a także użyć wyobraźni, by znaleźć wyjście. Nie jest to jedynie bierne obserwowanie pojawiania się i przemijania. Musisz dostrzec, gdzie w umyśle odzywa się ten cichy głos mówiący, że musisz uwierzyć w opowieść o tym świecie myśli i że nie możesz postąpić inaczej. Ten głos będzie raz po raz powtarzał to samo. Właśnie dlatego nazywa się to przymusem.

Wiele naszych przymusów bierze się stąd, że nie potrafimy wyobrazić sobie innego sposobu reagowania na określone wspomnienie lub ideę. Nasza wyobraźnia jest ograniczona – a czasami także nieuczciwa. Aby wyrwać się z tych ograniczeń i otrząsnąć z nieuczciwości, trzeba usiąść i całkiem świadomie spróbować wymyślić inne sposoby reagowania. Jeden z takich przymusów to ta część ciebie, która mówi: „Musisz się zdenerwować za każdym razem, gdy powraca to wspomnienie. Jeśli się nie zdenerwujesz, okażesz się bezwolnym mięczakiem. Ludzie będą po tobie deptać”. Postaw przy tym znak zapytania, a potem sprawdź, jakie inne głosy się odezwą. Bez względu na to, co mówią, naucz się stawiać znaki zapytania również przy nich. Samo kwestionowanie przypomina ci, że istnieje inna możliwość. Zapytaj siebie: „Czy to musi być prawdą? A co, jeśli prawdą jest coś przeciwnego?”. Już samo to może wystarczyć, by pobudzić wyobraźnię do szukania innych sposobów i wydostać się z koleiny danego skalania umysłu – czy będzie nim chciwość, gniew, złudzenie, pożądanie, lęk, duma, zazdrość czy cokolwiek innego.

Nauka przecinania każdego skalania umysłu wymaga wiedzy obejmującej pięć aspektów: dostrzeganie jego pojawiania się, dostrzeganie jego przemijania, dostrzeganie płynącej z niego satysfakcji, dostrzeganie jego wad, a następnie dostrzeganie wyjścia z niego. Kiedy twój miecz potrafi w ten sposób ciąć w pięciu kierunkach, zaczynasz doceniać to, czego może dokonać medytacja. Naprawdę uwalnia cię ona od dawnych nawyków umysłu, który wytwarza dla siebie cierpienie – nawyków, które wciąż ci mówią: „Robię to czy tamto, ponieważ chcę być szczęśliwy. Musisz postępować właśnie w ten sposób, żeby znaleźć szczęście”, a mimo to przynoszą w rezultacie nieszczęście. Gdzieś w tym tkwi błędne połączenie, które musisz przeciąć, a ta pięcioaspektowa wiedza ci na to pozwala.

Oto więc twoje podstawowe strategie i podstawowa broń. Najpierw musisz wybrać właściwą bitwę. Właśnie dlatego mamy Właściwy Pogląd. Następnie potrzebujesz twierdzy, bezpiecznego miejsca, z którego możesz przypuścić atak. Temu służy skupienie. Potem musisz spojrzeć na zdarzenia w umyśle pod tymi pięcioma kątami. To jest twój miecz. Tak wyposażony możesz podjąć naprawdę zasadniczą walkę w życiu: walkę o uwolnienie się od cierpienia. Masz narzędzia i broń potrzebne do zwycięstwa.

Wszystko to jest bardzo podstawowe, lecz jakże często tracimy w życiu to, co dobre, ponieważ przeoczamy podstawy. Naucz się więc je doceniać, bo to właśnie one mogą ci naprawdę pomóc.